Arnemuidenproject - kanttekeningen en overpeinzingen



(samenvatting)

In 2003 ben ik begonnen met dit project; de zoektocht naar 'mytisch gevoelen' in de herinneringen en geschiedenis in het Nederlandse visserdorpje Arnemuiden. Het concept 'mythisch gevoelen' komt voort uit mijn 'dubbele jeugd': gedurende het jaar woonde ik deels in het kosmopolitische Tokio en deels in Kobutsu, een klein vissersdorpje op een eiland in het zuiden van Japan.

'Mythisch gevoelen' is een metafoor voor de sentimenten die ik essentieel acht in ons leven. Sentimenten die we met grote snelheid lijken te verliezen in ons eerste wereld, markt economisch georienteerde dagelijks leven. Gedurende het zoekproces naar 'mythisch gevoelen' in een andere culturele context, hoopte ik nieuwe vormen te geven aan die gevoelens door het maken van kunst, zoals tekeningen en animaties.

Omdat de woorden en beelden die ik tegenkwam gedurende het onderzoek en de interviews in Arnemuiden behoorlijk verschilden van wat ik had verwacht, vond het project een nieuw wending. Het was in deze context dat ik een begin maakte met het in kaart brengen van diverse herinneringen van mensen, tijd en cultuur. Alles op een welhaast speelse wijze. Dit proces van herinneringen in kaart brengen heeft geleid tot unieke presentaties varierend van straattheater en publicaties tot, van Mei tot Juni 2005, een boottocht als eind tentoonstelling van het project.

In mijn zoektocht naar 'mythisch gevoelen' heb ik zoveel mogelijk getracht te 'luisteren' naar woorden, gebaren en verhalen van mensen. Wanneer ik herinneringen en verhalen tegenkwam die me raakten, door de dimensies van tijd en cultuur heen, heb ik deze gevoelens neergelegd in mijn kunstwerken.

Het is mijn diepste wens om ruimtes the creeren in ons dagelijks leven, waarbinnen mensen zich verbonden voelen met anderen (dit kunnen ook herinneringen zijn...) over de grenzen van tijd en ruimte heen. Maar om dit te bereiken, naar wiens verhalen luister ik? Welke herinneringen zoek ik terug? En aan wie vertel ik deze herinneringen?

Met deze vragen als leidraad zal ik mijn nieuwe stappen zetten in mijn beoefening van kunst.





(100%)

Het Arnemuidenproject was mijn eerste grootschalige project waarin ik de artistieke- met een sociaal-wetenschappelijke benadering gecombineerd heb. Zoals het bij een antropologisch onderzoek gaat, was elke nieuwe stap voor het realiseren van presentaties er een van vallen en opstaan.

Wanneer je een evenement probeert te realiseren, bestaat de kans dat je mogelijke betekenissen van je werk over het hoofd ziet. Zelfs al werk je binnen een thema. Nu ik terugkijk op het project, realiseer ik me weer dat de tijd een belangrijke rol speelde; zowel in het verwerken van de betekenis ervan, als in het opnieuw interpreteren van mijn ervaringen tijdens het realiseren van het project.

Gedurende de twee jaar dat ik aan het project heb gewerkt zijn de idee?n verder ontwikkeld en de methodes veranderd. Uiteindelijk ben ik nu pas in staat om mijn uiteenlopende idee?n, georganiseerde evenementen en kunstwerken, in een groter verband te plaatsen.

Nu, terugkijkend op de ontwikkeling van dit project, is het een groot plezier langzaam maar zeker te zien en te voelen wat het kernthema van mijn eigen kunstbeoefening is. En belangrijker, idee?n te ontwikkelen voor nieuwe stappen. Dit rapport doet daarvan verslag. De indeling van deze rapportage is als volgt:

A. Zoektocht naar mythisch gevoelen
B. Hoe beeldde ik mij Arnemuiden in en hoe ervoer ik het?
C. Eind presentatie van 'herinnering in kaart brengen' (memory mapping)
D. Slotopmerkingen


A. Zoektocht naar Mythisch gevoelen

Toen ik begon met de ontwikkeling van ideeen en de visualisering van het project, stelde ik mij Arnemuiden voor als een visserdorp met een sterk nostalgische sfeer. Ik verwachtte niet al te veel pittoreske taferelen en atmosfeer. Ik had immers reeds veel steden, buitenwijken en dorpen gezien gedurende mijn jaren in Nederland.

Toch, toen ik Arnemuiden voor het eerst bezocht in de zomer van 2004, gaf het me sterk de indruk dat de geur van de geschiedenis, welhaast volkomen uit het dorp weggepoetst was.

Wat op het eerste gezicht nog wel de sfeer van het verleden opriep zijn de ongeveer veertig oudere vrouwen die nog steeds gekleed gaan in de traditonele klederdracht. Vooral omdat ze zo sterk afsteken tegen de achtergrond van het gemoderniseerde deel van het dorp. De enige plaats in het dorp waar de historie voelbaar is, is de scheepswerf Meerman dat leek voorheen het centrum van het dorp. Maar dat was toen Arnemuiden nog een echt vissersdorp was. Sinds Arnemuiden geen openverbinding meer heeft met de zee, is de vissersvloot verplaatst naar de haven van Vlissingen. Alle vissers van Arnemuiden gaan daar nu heen met de auto. Daar aangekomen varen ze met hun boten uit over de Noordzee.

Eind 2004, na mijn basisonderzoek naar Arnemuiden, bij het Zeeuws Archief, was ik opzoek naar 'mythische gevoelen' in het leven en de herinneringen van de mensen in het dorp.

Ik probeerde deze te vinden door middel van de verzameling van lokale verhalen. Ook wilde ik deze vinden door de verscheidene herinneringen over hun leven trachten te herleiden van verschillende generaties lokale mensen. Lokale verhalen konden in mijn ogen van alles zijn, zoals volksverhalen, liederen of zelfs volksdansen.

Vele mensen hebben mij naar het 'waarom' naar het project gevraagd. Hier wil ik uitleggen hoe ik op het concept gekomen ben. Wat bedoel ik met 'mythische gevoelen'?

Iedere persoon draagt van binnen een 'mytische gevoelen' met zich mee. Mijn aandacht is op gevoelens, emoties en voorstellingen van elk levend lichaam, welke iets trachten te beschrijven dat verder gaat dan iemand's zijn. We proberen zingeving te verlenen aan het onbekende door er woorden en verhalen aan te wijden. Dit gebeurt elke dag, overal.

Voorbeelden van dergelijke gevoelens zijn de goddelijkheid van de natuur voelen in de blazende wind, de adem van de bomen horen, de stem van de dierbare doden horen, of praten over denkbeeldige voetstappen die je in het donker buiten het huis hoort. Die dagelijkse gevoelens van geluk, angst of onverklaarbaar ongemak van mensen; alles de voorstellingen die in de richting gaan van andere elementen van de dagelijkse wereld waarin we leven.

Na enkele jaren in Nederland gewoond te hebben, viel mij de afwezigheid van 'mythische ruimtes' of het verborgen karakter daarvan in het leven van de mensen in dit land. 'Mythische ruimtes' zijn daar waar mensen impulsen ontvangen om 'mythische gevoelen' te koesteren en uit te drukken. Voor deze zienswijze had ik een eenvoudig uitgangspunt.

Een van de meest in het oog springende kenmerken van Nederland is het landschap en het leven van de mensen in relatie daarmee. Zelf kom ik uit een land dat voor zeventig procent bestaat uit berg districten waar weinig menselijke ordening heeft plaatsgevonden in het landschap. Het landschap in Nederland daarentegen is een compositie van strakke kanalen en dijken in plaats van dichte wouden en bergen. Het reflecteert de lange historie van de strijd tegen de natuurlijke en vernietigende kracht van water. Deze strijd is een belangrijke onderdeel van de trots van Nederland. Tegelijkertijd vermoed ik dat deze historie van veroverd landschap wellicht ook een deken heeft gelegd over, tenminste een gedeelte, van de dagelijkse gevoelen van mensen.

Het concept van 'mythische gevoelen' heeft zijn wortels in mijn moedercultuur, en meer nog in de ervaringen uit mijn kindertijd die ik deels doorbracht in de stad Tokio en deels in het dorpsleven van het kleine vissersdorpje Kubotsu, het geboortedorp van mijn moeder. Ik vind deze gevoelens fundamentele uitgangspunten voor het gedrag van mensen. Meer nog zie ik dit concept als de essenti?le waarde van ons dagelijks leven.

In de afgelopen jaren heb ik veel aandacht besteed aan dit denkbeeld. Ik merk dat we steeds meer losraken van het bewustzijn van deze gevoelens in onze, door de 'Westerse wereldmarkt' geori?nteerde samenleving. Vanuit dit persoonlijk perspectief zijn mijn interesse en verwondering gegroeid: hoe gaan mensen om met dergelijke gevoelens hier in Nederland? De indruk die ik kreeg door met mensen te praten is dat ze amper nog refereren aan mythische verhalen of gevoelens in hun dagelijkse communicatie. Bestaan ze dan wel? Of komen deze gevoelens naar voren in andere verschijningsvormen? Waarderen de mensen andere gevoelens?

Met deze vragen wilde ik een poging ondernemen mijn inzicht te toetsen. Ook om op deze manier mijn eigen waarden te onderzoeken door ze te spiegelen in andere culturele opvattingen. Door in Arnemuiden de mensen te observeren, waar te nemen, voorstellingen te maken van gebaren en woorden van de mensen, wenste ik uitdrukking te geven aan mijn persoonlijk bewustzijn en gedachten in de vormgeving van mijn beelden.

Het is mijn overtuiging dat 'mythische gevoelen' de oorspronkelijke bronnen zijn voor de geboorte van zogenoemde volksverhalen of mythes. Wanneer een diepere, zeer levendige emotie wordt gedeeld en vorm krijgt binnen een gemeenschap, komt de potentie in mensen naar boven om dergelijke verhalen te cre?ren. In mijn ervaring komen dergelijke creaties meer natuurlijk of vanzelfsprekend voor als mensen dicht bij de natuur leven.

Dan en daar spreken mensen simpelweg meer over de mythische kracht van de zee, van de wind, de bossen, verschijnselen enzovoort aangezien ze dagelijks geconfronteerd worden met niet be?nvloedbare natuurlijke elementen. Door het kunstmatige Nederlandse landsschap te vergelijken met dat in Japan, wordt het aannemelijk dat mensen in Nederland simpelweg de ruimte ontberen om 'mythische gevoelen' te koesteren.

Dit is ook mijn aanvankelijke reden voor het kiezen van een vissersdorpje als onderzoekslocatie; een locatie waar mensen tezamen leven met de zee en de visserij, dicht bij de natuur. Op deze wijze dacht ik mijn ervaringen in het Japanse vissersdorpje vergelijken met ervaringen in een Nederlands vissersdorpje. Door een netwerk van mensen en toevalligheden bood zich de kans aan voor mij om in Arnemuiden te gaan werken.



B. Hoe beeldde ik mij Arnemuiden in en hoe ervoer ik het

Arnemuiden was mij voorgesteld als een historisch visserdorpje, kwam het als een grote schok dat het dorp haar toegang tot de zee had verloren! De toegang tot de zee bleek verruild voor de bescherming van de mensen tegen de rampen die het water kan brengen, en ook echt heeft gebracht in Zeeland. Nooit eerder had ik me een vissersdorpje voorgesteld dat geen toegang heeft tot de zee.

Als ik nu terugkijk, verwachtte ik een soort van mythische ontmoetingen met de mensen in de gemeenschap van Arnemuiden. Ondanks het feit dat mijn kennis en dus begrip van het Zeeuwse dialect minimaal was, had ik de aanvanklijke overtuiging dat 'er lokale verhalen zijn, en dat ik die zal kunnen ontdekken. Waarna ik, door het tonen van mijn respect voor die lokale verhalen, geaccepteerd zou worden door de mensen uit de gemeenschap'. En daaruit inspiratie zou kunnen opdoen.

Uiteraard was de werkelijkheid niet mijn droom scenario. Vanaf het begin moest ik een aantal moeilijkheden onder ogen zien. Dat het dorp geen toegang tot de zee had was nog maar het begin. Nadat ik enkele mensen had ge?nterviewd, moest ik erkennen dat er een gebrek was aan echte lokale verhalen zoals ik die zocht. Meerdere keren kreeg ik een helder antwoord zoals: "Nee, we hebben dergelijke lokale verhalen niet.", "We hebben geen soort volksdans.", "Een dergelijke lied heeft nooit bestaan." Terwijl ik zulke antwoorden kreeg, was ik me ervan bewust dat veel mensen in Arnemuiden erg religieus zijn en dat het hen daarom niet is toegestaan om te praten over verhalen die neigen naar bijgeloof.

Er waren enkele opwindende momenten toen ik een paar bijgeloven en mythische verhalen hoorde waarin ik mythische gevoelen herkende. Zoals het verhaal over een 'toverbrug' die mensen in de oude tijd overgingen wanneer ze vis gingen verkopen. Toch, hoewel ik meende dat er op zulke momenten sprake was van een mythisch gevoelen, besloot ik er niet dieper op in te gaan gedurende de interviews. Eerder probeerde ik voorzichtig te zijn. Dit was waarschijnlijk vanwege mijn angst dat ik een gedeelte van de gemeenschap 'verkeerde' voorstelling van hun normen, geloven en waarden te geven.

Niet dat ik niet durfde, maar mijn positie in deze situatie was naar mijn mening te kwetsbaar om op jacht te gaan naar details: ik wist te weinig van hun taal en culturele codes. Uiteindelijk besloot ik ook in mijn werk niet direct naar die verhalen te verwijzen. In plaats daarvan gebruikte ik de gevoelens in het maken van mijn tekeningen en animaties.

Naast dergelijke momenten, was er een uitzonderlijk moment. Bij zijn huis interviewde ik een voormalige visserman en we raakten aan de praat over hoe het vissen er vroeger aan toe ging in Arnemuiden. Op een gegeven moment staarde ik naar zijn grote werkhanden. Dat moment bracht een helder beeld terug in mijn hoofd, een helder beeld van de haven in Kubotsu inclusief de geur van de zoute zee. Dit was een beslissend moment.

Dit was het moment dat ik besloot tot het aanpassen van de invalshoek waarmee ik tot dan toe aan het werk was. Het concept 'herinnering in kaart brengen (memory mapping) ' werd geboren door deze twee bijzondere ontmoetingen. Deze twee totaal verschillende scenes die samenkwamen in mijn lichaam, losgemaakt door een voormalige visserman die ik kort daarvoor totaal niet kende.

Als de Arnemuider gemeenschap haar gemeenschapsverhalen niet deelde met mij, en als mijn opstelling voorzichtig moest blijven door niet te diep in hun overtuigingen te wroeten, dan kon ik wel op een meer speelse wijze aan de slag met het materiaal. Zonder aan 'geloof' en 'waarden' te komen.

Met het nieuwe concept van 'herinneringen in kaart brengen (memory mapping)' ving ik aan om de verschillende woorden en beelden van de herinneringen die ik had gehoord, gevonden en gezien te combineren met mijn igen herinneringen uit Kobutsu. Deze realiteit en fantasie combinatie gaven mij stof tot nieuwe beelden, niet- narritieve verhalen.

Bijgevolg hadden volledige presentaties en werken een zeer open karakter en vonden ze plaats in de publieke ruimte. Niet-narritatieve verhalen leken een ambigue en ietwat mysterieuze wereld die niet exact Arnemuiden, noch Kubotsu was.

Iedere presentatie benaderde diverse mensen van artiesten tot publiek op een open manier. Dit werd goed duidelijk in de aard van straat uitvoeringen in de tweede tussenpresentatie (zie ook tussenpresentaties op DVD) of in de eindpresentatie "water memory mapping".



C. Eind presentatie van 'herinnering in kaart brengen'
(memory mapping)

"Water memory mapping" was een tentoonstelling die per boot van Amsterdam naar Arnemuiden afzakte. De 'Water memory mapping' boot reisde bijkans 200 kilometer. Gedurende deze reis opende ze haar dekken en kajuiten voor mensen in alle verschillende steden waar werd aangemeerd. De boot reizend over het water was een metafoor voor hoe we herinneringen met ons meedragen. Verscheidene herinneringen komen samen in ??n lichaam en transformeren zich door zich te vervormen tot anderen, en weer uiteen brokkelen. Het is een eindeloos herhalende variatie als golven in het water. En zoals water zich eindeloos uitspreidt over de wereld, zo reiken herinneringen overal en nergens.

Ik had mij totale 'memory mapping' wereld op de boot en nodigde mensen om erin te stappen en mee te reizen. Op deze manier konden de herinneringen van mensen, die niets met Arnemuiden te maken hadden, samensmelten in de 'memory mapping' wereld om zich van daaruit weer te los te maken et te verspreiden.

In Arnemuiden lag de boot aangemeerd bij de oude historische scheepwerf in het dorp. Het positioneren van de 'water memory mapping' boot, met daarop de tentoonstelling van kunstwerken refererend naar de historie van Arnemuiden, midden in het dorp was een essentieel element van de presentatie. Op deze manier konden de mensen verpozen tussen hun eigen herinneringen en ervaringen in een context die voor hen zeer vertrouwd is. Voor mij is het cre?ren van een dergelijk platform en menselijke ervaringen in zijn een geheel een kunstwerk. Ik ben ervan overtuigd dat mijn wenken van kunst plaats moeten hebben langs de lijnen van het dagelijks leven om het mogelijk te maken de werken als ECHT te kunnen ervaren.

Mijn werken zijn een verlangen om anderen te ontmoeten. Wat ik heb toegepast in het Arnemuiden project is een actieve vorm van het zoeken van manieren om anderen te ontmoeten, in plaats van het hebben van mijn 'reeds gemaakte kunstwerken' die wachten op een publiek dat ze ontdekt. Precies vanwege het vallen en opstaan, is dit project een succesvolle missie geweest. Herinneringen aan dit project zullen zeker in mijn toekomstige werk verweven raken.


D. Slotopmerkingen

Naar alle waarschijnlijkheid speelt het Protestantse geloof van mensen, in het dagelijkse bestaan in Arnemuiden, nog steeds een grote rol in gemeenschappelijke verhalen. Veel meer dan de wijze waarop ik 'mythische gevoelen' zie als bronnen van gemeenschappelijke verhalen in onze dagelijkse wereld.

Een verhaal als over de 'toverbrug' die vissersvrouwen/visleurders overgingen terwijl ze vis verkochten bestond wel degelijk. Maar slechts een paar mensen hebben nog binding met dergelijke verhalen tegenwoordig. Het lijkt ook dat er meer van dergelijke verhalen waren toen elektriciteit nog geen rol speelde in dagelijks leven, dus een leven zonder bijvoorbeeld straatverlichting en later televisie. Dit onderschrijft, tot op zekere hoogte, mijn veronderstelling dat mensen meer geneigd zijn tot het ervaren van 'mythische gevoelen' als ze in meer wonen en leven in een natuurlijke omgeving.

In ieder geval is het mijn indruk dat mensen die verhalen onderdrukken, waarbij ze hun schouders ophalen en zeggen: "die dagen zijn voorbij". Natuurlijk veranderen levensstijlen deze dagen met een grote snelheid, maar mensen nemen desondanks hun herinneringen mee. Niet iedereen, maar veel mensen, met name ouderen, waren zeer enthousiast dat zij mijn konden vertellen over hun leven in het voorbije Arnemuiden. Hoe mooi het was als de boten terugkwamen in het dorp, hoe arm mensen waren, hoe koud het was om te vissen op het Hoogaars schip (typisch oude Zeeuwse visserschuit). In dit project heb ik zoveel mogelijk proberen te luisteren. Maar ik vroeg me af: wie luistert er nog naar hen deze dagen?

Verhalen en herinneringen zijn er om naar te luisteren en om door te vertellen. Deze vraag is niet uniek voor de context van Arnemuiden; het reflecteert direct op mij zelf. Aan wie vertel ik / vertellen wij onze verhalen en herinneringen? Naar wie en wat luister ik, luisteren wij, luisteren toekomstige generaties? Een antwoord vinden op die vragen is de opdracht die ik in mijn toekomstige kunstbeoefening zal leggen.


Amsterdam, 16 Juni 2006

Takako Hamano



Nederlands vertaling en advies: Micha Hollestelle en Lucy Zom